LI SER GOTINÊN ÎLMÎ
LI SER GOTINÊN ÎLMÎ
Dema weşanê: Hêzîran 15, 2019, 4:06 Dîtin: 1014

LI SER GOTINÊN ÎLMÎ

Linguistên zimanekî li ser peyvên ilmîyên di zimanê wan da tune bin bi hawayekî li hev dikin û pêşkêşî miletê xwe dikin. Ji peyvên berhavêtîyên di sedsala bîstan da, bi taybetî jî ji ên çaryeka dawîna sedsala bîstan bi vir da ji alîyê kurdên bi kurdîya xwe nebawer ve ji ber xwe hatine havêtin em têdigihên ku linguistên kurdan ne di wê derecê da ne bikanibin bi rîya neologyê (çêkirina peyvên nû) ji vê meselê ra çareyekê bibînin. Çimkî pirranîya peyvên di sedsala bîstan da hatine çêkirin bi pîvanên linguistic ên zimanê kurdî nehatine çêkirin. Nimûne: di kurmancî da suffixa -er tune, lê gelek peyv bi tesîra îngilîzî bi vê suffixê hatine çêkirin. Di kurmancî da suffixa -dêr tune, di şûna suffixa -dar da gelek peyv bi şaşitî bi -dêr hatine çêkirin. Heta peyvên berxwedar û berxudar ên hezar zal pirtir e di kurdîya nivîskî da jî hene bi tesîra vê sergêjitîya bûne berxwedêr. Navê herêma Berzan, eşîra Berzanîyan û famîla Berzanî bi tesîra îmla îngilîzî bûne Barzan, Barzanîyan û Barzanî. Her kes dizane ku bi kurdî gotinek bi navê barz tune, lê berz heye dîsa jî dev ji şaşitîya xwe bernadin.

Gelek peyv bi mentiqa zimanên bîyanî hatine çêkirin, bi gotinek din ji tercûma herf bi herf a ji zimanên derî kurdî hatine peydakirin. Nimûne, peyva lêker rasterast ji yüklem a tirkî hatîye çêkirin. Peyva parêzga ji tercûma muhafaza erebî hatîye çêkirin. Peyva peymangeh ji tercûma me’ehed a erebî hatîye çêkirin. Çi alaqa vê gotinê bi gotina institutum a latinî ra heye? Ji fêlê xwendin çêkirina gotina xwîner bê guman peyvek ji peyvên lûtka vê sosretîyê ye. Bi hezar salan e di zimanê kurdî da gotina xwende heye. Gotina xwendevan jî di zimanê gel da heye. Ewên ji ber xwe havêtine jî tê da kesek nizane esl û cisnê xwîner çi ye.  

Di rewşa kurdîya îro da neologya ji pîvanên zanîna lexicologyê dûr tenê dikane zirarê bide kurdî. Piranîya kurdên vî karî dikin ne linguist ne jî philolog in. Peyvên pirtûk (pertûk), lênûs, pênûs, xwîner, vebêjer, hevalnav, cînav, rengdêr, hevjîn, ol, berwarî (di mana demê da), hevok, serok, bîrkarî, drav, peymangeh, parêzgeh, parêzgar ji van peyvên sosret tenê çend heb in.

Li dunyayê zimanekî xwerûyê tenê ji peyvên xwe pêk bê heta nuka nehatîye dîtin û ne jî hatîye bihîstin. Xwastina çêkirina zimanê sade ji xwastina peydakirina zimanekî sosret pê ve ne tiştekî din e. Kesên li çêkirina zimanekî sade dixebitin di rastîya xwe da kesên bi xwe û bi zimanê xwe ne bawer in. Ji wan bê dema turk û ereb û faris çend peyvan ji zimanê wan têbigihên ewê kurdî ji zimanbûnê bikeve, lê di rastîyê da tiştekî wusa tune. Heke hemparîya peyvan xwedî hêjahîyek wusa bûya ewê îro zimanên zengîntirînên cîhanê zimanên feqîrtirîn bûna. Ewê zimanên ji heman famîlê ziman jî nehatana hesibandin. Lazim e kurd jî êdî vê rastîyê bibînin û rojekê bi pêş da van peyvên berhavêtî ji zimanê xwe bihavêjin, ne ku ên nû lê zêde bikin.

Peyvek di dialecteke zimên da tune be, pêşîyê li dialectên din dihê nihêrîn, paşê li subdialectên wî zimanî lê dihêt gerrîn, di wan da jî tune be li zimanên nêzdîk ên heman famîla zimên, dûv ra li zimanên dûr ên heman famîlê, piştî vê li zimanên gelên cîran dihêt nihêrîn, heta mumkûn be ji van zimanan yekî ew peyv dihêt girtin. Heke ji van hemîyan peyva lazim nehêt peydakirin, wê demê linguist dikanin serî li neologyê bidin. Kesên peyvan çêbikin neçar in di warê lexicographia û grammatica zimanê xwe da alim bin. Li gelek welatan vî karî zanyarên academian û institutên zimên dikin.    

Li cîhanê di warê gotinên îlmî da çar zimanên qedîm ên sereke hene: sanskrîtî, yûnanî, latinî, erebî. Piranîya miletên ewrûpî gotinên xwe ên îlmî ji yûnanî û latînî; aryanên asyayîyên ne musulman ji sanskrîtî; piranîya miletên musulman jî ji erebî ev peyv girtine.

Di vê rewşê da kurd dikanin di warê peyvên ilmî da çi bikin?

1. Dikanin van peyvan ji erebî bigirin.

2. Dikanin van peyvan ji sanskrîtî bigirin.

3. Dikanin van peyvan ji yûnanî û latînî bigirin.

4. Dikanin peyvên erebî ên bi tesîra dînê îslamê, bi tesîra farisî û turkî ketine kurdî wekî xwe bihêlin, ên mayî li gor nêzdîkbûna wan a zimanê kurdî ji sanskrîtî, yûnanî û latînî bigirin.

5. Dikanin ji van zimanan peyva kîjanî nêzdîktirî kurdî be wê qebûl bikin.

6. Dikanin peyvên sanskrîtî, yunanî, latînî û erebî bigirin û bijartinê ji milet ra bihêlin. Bi kîjanê bixwazin bira pê binivîsin û bipeyivin. Du numûnên bi heman rêza van zimanan: Yek: krîya, rîma, verb, fêl. Du: servenam, pronom, zemîr.

Hêvî dikim ev çend numûnên peyvên ilmî di vî warî da bibin destpêka xebatên nû ên lexicographic, û di heman demê da bibin destpêka dawîya peyvên sosret.

Codên zimanan: ar. erebî, av. avestî, de. almanî, el. yûnanî, en. îngilîzî, fa. farisî, fr. fransizî, hi. hîndî, it. italyanî, la. latinî, sa. sanskrîtî, tr. turkî, ur. ûrdûyî, Oel. yûnanîya qedîm, Ofa. farisîya qedîm, Mfa. farisîya navîn (pehlevî), part. parthî

Not: Me suffixên van zimanan -ia, -ie,- is, -os, -us, -um, -un, -en di peyvên ji bo kurdî da bi zanetî nenivîsîne. Çimkî ev suffix particulên xusûsîyên van zimanan in.    

ÇEND PEYVÊN KURDÎ-ÎNGILÎZÎ

 

ablative la. ablative

accusative la. accusative

acid j. la. acid

adjective la.  adjective

adverb m. la. adverb

aeroport f. fr. airport

agha m. tr. feudal

aghatî feudalism

akşar j. sa. consonant

alim ar. scientist

anthropolog el. anthropologist

anthropologia j. el. Anthropology

anthropologic el. anthropological

aqilane logical

archaeologia j. la. archaeology

aspirat la. aspirated

authentic el. Authentic

avxest j. fa. island

badî aspirated

balafirxane j. airport

behr j. ar. sea

behrî mariner

berbiçav concrete

bestenî j. fa. icecream

beynelmilel fa. international

bhûtkal m. hi. past tense

bibliographia j. el. Bibliography

biologia j. el. biology

botanic j. la. botanic

calorifer j. fr. central heating

capital j. la. capital

capitalism j. fr. capitalism

capitalist fr. capitalist

capitan la. capitain

cezîre j. ar. island

chronologia j. la. chronology

cîld m. ar. volume

cinema j. el. cinema

çîrokbêj story teller

çîtrilîk sa. pictograph

civilisation j. la. civilisation

communal fr. communal

communism j. fr. communism

communist fr. communist

comparative la. comparative

concret la. concrete

conjunction j. fr. conjunction

conjunctive la. conjuntive

consonant j. la. consonant

cultur j. la. culture

cumle j. ar. sentence

dative la. dative

defter j. ar. notebook

democrat el democrat

democratism j. fr. democratism

democraty el democracy

dengdar voter, elector, constituent

dengûbas pl. news

dental la. dental

derkenar j. fa. subtitle

destşo j. wash basin

destûr j. constitution

dialect j. la. dialect

dîn  m. religion

dîndar religious

dîndartî j. piety

dînî religious

dogma j. el. dogma

dondirme j. tr. icecream

duwelî ar. international

dynamo j. el. dynamo, power

ebced j. ar. consonantal alphabet

edebî ar. literary

edebîyat j. ar. literature

edîb ar. man of letters

elîfbe j. ar. alphabet

eslî ar. original

ethnograph el. ethnographer

ethnographia j. el. ethnography

ethnolog el. ethnologist

ethnologia j. el. ethnology

etymolog el. etymologist

etymologia j. el. etymology

faş (fahş) fascist

fascio m. la. fascist

fascism j. fr. fascism

fascist it. fascist

faşitî j. fascism

faucal en. faucal

fêl m. ar. verb

fêlê lazim intransitive verb

fêlê mute’ed transitive verb

feminin la. feminine

feraşo j. dishwasher

ferheng j. fa. dictionary

ferheng m. fa. culture

fermandar part. commandant

fermande fa. commandant

feudal la. feudal

feudalism j. fr. feudalism

feudalist fr. feudalist

film m. en. film

folklor j. en. folklore

folkloric folkloric, folkloristic

folklorist folklorist

fricative la. fricative

frigo j. la. fridge

genetic  Oel genetic

genitive la. genitive

genocide el. genocide

geograph el. geographer

geographia el. geography

gerdûn univers

gerrkar traveller

gerrname traveller’s book

global fr. global

glyph el. glyph

grammatic el. grammar

graph j. el. graph

guttural la. guttural

helbest j. poem

helbestvan poet

herf j. ar. letter

hewal j. news

hieroglyph j. el. hieroglyph

hieroglyphic el. hieroglyphic

homograph j. el. homograph

homophone j. el. homophone

honraw j. poem

hozan OFa poem

hozanî poetical

hozanvan poet

humanism j. fr. humanism

humanist fr. humanist

hûşmend fa. smart

ideograph el. ideograph

ideographia j. el. ideography

ideographic el. Ideographical

îlm m. ar. science

îlmî scientific

îmla j. ar. orthography

imperative la. imperative

infinitive la. infinitive

institut j. la. institute

international fr. international

internationalism j. fr. internationalism

internationalist fr. internationalist

intransitiv la. intransitive

îtîhas m. sa. history

îtîhasî historical

îtîhaskar sa. historian

jinane feminine

karxane j. factory

katavaçic sa. narrator

kemalism j. fr. kemalism

kemalist fr. kemalist

kilometro j. el. kilometre

kincşo j. washing machine

kîtabîyat j. ur. bibliography

kitêb j. ar. book

kom j. community

komîn communal

krident m. hi. participle

kridentê wuşeşanê bhûtkal past participle

krîya akirmek sa. intransitive verb

krîya j. sa. verb

krîya sekirmek sa. transitive verb

kurdolog fr. kurdologist

kurdologia j. el. kurdology

kurdologic el. kurdological

labial la. labial

lehce j. ar. dialect

leninism j. fr. leninism

leninist fr. leninist

lexicologia j. Oel. lexicology

linguist la. linguist

linguistic linguistic

linguistic j. en. linguistics

locative la. locative

lugat j. ar. dictionary

man hi. main

manû av. human

marxism j. fr. marksism

marxist fr. marxist

masculin la. masculine

medad j. fa. pencil

medenî ar. civil

medenîyet j. ar. civilisation

mentiq j. ar. logic

mentiqî logically

merdane hi. masculine

metn m. ar. text

metre j. fr. meter

metro j. el. meter

milet m. ar. nation, people

misafir ar. traveller

molecule j. la. molecule

muhavra j. sa. sentence, phrase

nam m. noun

nameg j. Mfa. book

nation j. la. nation

national la. national

nationalism j. la. nationalism

nationalist fr. nationalist

ne aspirat non-aspirated

negative la. negative

nexşe j. fa. map

nexşekêşî j. fa. cartography

nivîsende fa. writer, author

nivîskar author, writer

nominative la. nominative

normal la. normal

original la. original

orthograph el. orthograph

orthographia j. el. orthography

orthographic el. orthographic

palatal la. palatal

paleograph el. palaeographer

paleographia j. el. palaeography

paleographic el. palaeographical

paleontolog el. palaeontologist

paleontologia j. el. palaeontology

paleontologic el. palaeontological

part j. parte

participê preterit la. past participle

particule j. la. particle

pedvezen part. follower

pencil j. en. pencil

pere m. av. money

petroglyph j. el. petroglyph

petroglyphic el. petroglyphic

peyrew follower

philolog el. philologist

philologia j. el. phlilology

phoneme j. fr. phoneme

phonetic el. phonetic

phonetic j. el. phonetics

phonologia j. el. phonology

pictograph en. pictograph

pictographia en. pictography

pictographic en. pictographic

pilot it. pilot

planet j. la. planet

positive la. positive

possessive la. possessive

process j. en. Process

prohibitive la. prohibitive

pronom j. la. pronoun

pûrveserg m. sa. preposition

qanûn j. ar. law

qanûnê esasî m. ar. constitution

qelem j. ar. pencil

qeşadank j. refrigerator

qewm m. ar. nation

qewmî national

rahî hi. traveller

sabhêta j. hi. Civilization

sahîtîk sa. literary

sahîtîya j. sa. literature

şaîr ar. poet

şaîrane poetically

sanskrît j. sa. civilization

sanskrîtî j. sa. culture

sanskrîtîk sa. cultural

satir j. ar. line

science j. la. science

scientism j. fr. scientism

sebeb j. ar. reason

serf j. ar. etymologia

sermaye j. fa. capital

sermayedar capitalist

sermayedartî j. capitalism

servenam m. sa.  pronoun

şêwe j. patois

şêwezar subdialect

seyah ar. traveller

seyahet j. ar. travel

seyahetname j. fa. traveller’s book

sifet m. ar.  adjective

şiîr j. ar. poem

sociolog fr. sociologist

sociologia j. la. sociology

sociologic la. sociological

superlative la. superlative

svanîm m. sa. phoneme

svar m. sa. vowel

tarîx j. ar.  history

tekst m. la. text

tercûme j. ar.  translation

tom m. el. volume

transitiv la. transitive

ûpsanskrîtî j. sa. subculture

vajname j. part. dictionary

vatox narrator

veîyakirin sa. grammarian

verb m. la. verb

vîyakirin m. sa. grammar

vocal j. la. vowel

vocativ la. vocative

wîlayet j. ar. province

wuşeşan m. sa. adjective

wuşeşanê krîyayî sa. adverb

xame j. pen

xeber j. ar. news

xwende reader

xwendedan lecturer

xweşbêj orator, narrator

yatrî hi. traveller

zana guru

zanîn j. know, knowledge, science

zaniş m. science

zanişman scientist

zanişme j. information

zanişmend scientist

zanyar scientist

zar m. dialect

zemîr m. ar. pronoun

zerf m. ar. adverb

zerya j. part. sea

zeryaî mariner

zimanê maderî fa. mother tongue

zimanzan linguist

zimanzanî linguistic

zimanzanîn j. linguistics