LI SER EDEBÎYATA KURDÎ

LI SER TARÎXA EDEBIYATA KURDÎ YA QANADÊ KURDO

Profesor Qanadê Kurdo di sala 1909an da li gundekî nêzîkî Dîgorê, li Sûsizê hatiye dinê. Heta destpêka sedsala 20an gelek gundên Kurdên êzîdî li Serhedê hebûne. Ji van 14-16 gund li herêma Qersê bûne. Di nav sînorên bajarê Qersê da bi navê Sûsiz qezayek jî heye. Têkiliya gundê Qanadê Kurdo lê hatiye dinê û qeza Sûsiz bi hev ra tune ye. Sûsiza Qanadê Kurdo lê hatiye dinê ji 1878an heta 1918an ketiye bin destê Ûris. Ev gund her çiqas nêzîkî Dîgorê bûye jî di resmiyetê da li ser Qaxizmanê bûye.¹

Piştî Şoreşa 17ê Kewçêra 1917an, dema Ûris ji herêmê vekişiyaye ji Kurdên êzidî ra aramî nemaye. Famîla Qanadê Kurdo di 1918an da ji warê bav û kalên xwe bar kiriye çûye li Yekitiya Komarên Sosyalîstên Sovyetê bi cih bûye. Famîla Qanadê Kurdo pêşiyê çûye Ermensîtanê, paşê derbasî Gurcistanê bûye. Di destpêkê de li vir jî rastî gelek dijwariyan hatine. Qanadê Kurdo sala 1921ê çûye dibistana Kurdî ya ku Hagop Gazaryan ava kiribû; li wê derê hînî xwendin û nivîsandina Kurdî bûye. Di 1928an da bi 8 xwendekarên Kurd ra çûye Lenîngradê li wê derê di Fakulta Zahmetkêşên Rojhilatî da li ber destê rojhilatzanê (orientologue) namdar Frêmen û Orbêlî perwerde bûye. Wê demê dest bi nivîsandina berhemên zanistî yên li ser zimanê Kurdî kiriye. Sala 1934 li paytextê Ermenîstanê liYêrêwanê beşdarî Konferansa Pêşîn a Kurdologiyê bûye. Di 1941 da bawernama doktora zimanzaniyê (ph.D) wergirtiye. Ji 1943an heta 1945 wekî efserekî Artêşa Sor a Sovyetê li dijî Germenîstana Nazi ya nîjadperest şer kiriye. Pîştî şer qediyaye vegeriyaye ser karê xwe yê zanistî.

Di sala 1959an de li Lenîngaradê cara pêşîn Beşa Kurdologiyê vebûye. Orbelî bûye serekê wê. Di 1961î da, piştî mirina hemkarê wî Qanadê Kurdo bûye serekê Enstîtuya Rojhilatzaniya Dewletê ya Li Lenîngradê.² Qanadê Kurdo 25 salan li ser vî karî maye. Di nav van salan gelek kes ji Kurdistanê çûne Komarên Sosyalîstên Sovyetê, doktora xwe li wê derê kirine. Marûf Xeznedar, Îzettîn Mustafa Resûl, Kemal Mezher Ehmed, Şukriye Resûl, Kurdistan Mukriyanî, Nesrîn Fexrî ji van tenê çend kesên namdar in. Qanadê Kurdo alîkariyek mezin daye Kurdên ji bo perwerdehiyê ji Kurdistana Başûr çûne wê derê.

Wezîrê Eşo di pertûka xwe ya bi navê Kurdzanê Mezin Qanadê Kurdo da bi awayekî hûr û kûr behsa xebatên Qanadê Kurdo kiriye: Dema Akademîya Zanînên Sovyetê, di sala 1960î da “Ferhenga Kurdî û Rûsî” li Moskowê weşandiye. Bi weşandina vê ferhengê ra ne tenê li komarên Sovyetê, li welatên Ewrûpayê û çar aliyên Kurdistanê navê Qanadê Kurdo hatiye bîhistin. Ev ferheng 890 rûpel e, û tê da 34.000 peyv hene. Di ferhengê da alfaba Kurdî ya bi tîpên Latînî hatiye bikaranîn. Du sal şûnda, di sala 1962an da, xwendekara wî Rudenkoyê  Mem û Zîn a Ehmedê Xanî wergerandiye zimanê Rûsî.

Wezîrê Eşo di vê pertûka xwe da dibêje gelek xebatên Qanadê Kurdo hîna nehatine weşandin.  Ji wan berheman yek bîranînên Qanadê Kurdo ne. Li gor Wezîrê Eşo destnivîsa van bîranînan ji 550 rûpelî pêk tê. Qanadê Kurdo ev destnivîsa xwe bi navê “Bîranîna Kurdê Bextewar” bi nav kiriye.³

Tarîxa Edebiyata Kurdî, berhemek ji berhemên hêjatirîn ên Qanadê Kurdo ye. Qanadê Kurdo ev berhema xwe bi navê Gulçîna Gulistana Helbestkarên Kurdan bi nav kiriye. Nivîskar di pêşgotina Tarîxa Edebiyata Kurdî da sebeba vî navî weha aniye zimên: “Ev nav nîşan dike ku ji gulistana helbeskarên Kurdan gul hatine hatine çinîn, gulên herî geş, ku her helbestkarek guleke geş î navdar e, giş bi tevayî ji bax û gulistanê ne. Bi rastî gotî min hemû gul ji wî baxî çinîne; di vî baxî de bi sedan gulên bêhnxweş, gulgeş hene, min nikaribû di derheqa wan gişan de binivîsiya, nav û nîşanên wan û nimûneyên afirandinên wan binivîsiya û bianiya ber çavên xwendekar û xwenedvanên delal. Ez lava ji wan dikim vê kêmasiya min bibexşîne min. Ez hêvîdar im li paşî vê xebata min, zanyar û hozanên Kurdan ê rabin û bi şarezatiya xwe gulistana hemû helbestkarên Kurd binivîsin û xezîneya helbestkarên me nîşan bidin”⁴

Berga pêşîn a Tarîxa Edebiyata Kurdî sala 1983an li Swêdê di nav weşanên Roja Nû da weşiyaye. Berga duduyan piştî du salan, di 1983an da di nav weşanên heman weşanxanê da li Swêdê weşiyaye. Çapa duduyan di 1992an da li Enqerê ji aliyê weşanxana Öz-Ge ve hatiye weşandin. Çapa Sisiyan di Kewçêra 2009an da, di nav weşanên Lîs da li Amedê weşiyaye. Pêşgotina wê ji aliyê amadekarê pertûkê Kawa Nemir ve hatiye nivîsandin.

Qanadê Kurdo Edebiyata Kurdî dike du beş: Edebiyata bi zaravayê Kurmancî û Edebiyata bi zaravayê Soranî. Nivîskar tesbît kiriye ku pirraniya pertûkên li ser dîroka edebiyata Kurdî bi zaravayê Soranî hatine nivîsandin. Nivîskar derbarê vê mijarê da weha dibêje: “Heta nuha bi Kurmancî qed xebatek der heqa dîroka edebiyata Kurdî de çap nebûye, ku pirtûkên çapkirî yên derheqa wê de bi tîpên Erebî bi Soranî çapkirî ne. Ew pirtûk ev in: Eladîn Secadî, Mêjûy Edebî Kurd, Refîk Hîlmî, Edebî Kurd, Kerem Sareza, Koyî û Şarekanî û çend pirtûkên din…”

Di pertûkê da 6 partên bingehîn hene:

1. Dîroka Lêgerîna Edebiyata Kurdî Li Nava Kurdan û Li Ûris

2. Rola Kovar û Rojnameyên Kurdî Di Dîroka Edebiyata Kurdî de

3. Zanyariyên Şerefxanê Bedlîsî û Evliya Çelebî Der Heqa Helbestkar û Zanyarên Kurdan de

4. Lêgerîna Dîroka Edebiyata Kurdî li Îraqê

5. Helbestkarên Kurmanc

6. Helbestkarên Soran

Dîroka Lêgerîna Edebiyata Kurdî Li Nava Kurdan û Li Ûris

Qanadê Kurdo bi helbestek Ehmedê Xanî dest bi vî beşî Kiriye. Gotinên wî yên berî helbestê jî hêjayî helsegandinê ne:

“Berê pêşîn, sertacê edebiyata Kurdî, binyat û binaxedarê bîr û baweriya Kurdewarî, kurdperwerî û welatparêziya serxwebûna Kurd û Kurdistanê, helbestkarê Kurd ê mezin û bi nav û deng, Ehmedê Xanî, di Mem û Zîna xwe de nivîsiye ku beriya wî helbestkar û nivîskarên Kurdan hebûne, lê navên wan hatine jibîrkirin, çimkî kesek tunebûye navê wan bi bîr bîne û binivîse, ku kurd jî xudanên helbestkar û nivîskaran bûne, ku helbestkarên wan jî hebûne. Derheqa vê yekê da Ehmedê Xanî ev rêzên jêrîn di Mem û Zîna xwe de nivîsîne:

Ger dê hebûya me jî xwedanek

‘Alîkeremek letîfedanek

‘Ilm û huner û kemal û îzan

Şi’îr û xezel û kîtab û dîwan

Ev cins biba li ba wî me’mûl

Ev neqd biba li nik wî meqbûl

Min dê ‘elema kelamê mewzûn

Alî bikira li banê gerdûn

Bi navê rûha Melê Cizîrî

Pê hey bikira ‘Elî Herîrî

Keyfek wer bida Feqiyê Teyran

Hetta bi ebed bimayî heyran

Paşê eşkere bû ku bi rastî ev her sê helbestkar (Melayê Cizîrî, Elî Herîrî û Feqiyê Teyran) beriya Ehmedê Xanî hebûne. Helbest û dîwan bi Kurmancî nivîsîne.”⁵

Qanadê Kurdo  di vî beşî da herî zêde ji berhema kurdologê Ûris M. Alexandre Jaba ya bi navê Recueil de notices et récits kurdes sûd wergirtiye. Alexandre Jaba ji 1848an heta 1869an konsolosê Ûris ê Erziromê bûye. Recueil de notices et récits kurdes di sala 1860î da li St. Petersburgê hatiye weşandin.⁶ Alexandre Jaba ev berhem û gelekên din bi destê mela û xwendayên Kurd ên wekî Taha Hecî Evdal Ezîz, Mihemed Xerîb Silêman, Şah Neze, Mele Mihemed, Hesen Hekîmbaşî, Mela Mahmûdê Bazîdî, Mihemedê Mîxî û gelekên din dane berhevkirin.⁷ Di nav van da ê herî bi bandor û çalak bê guman Mela Mahmûdê Bazîdî bûye. Alexandre Jaba wî wekî mamostê xwe bi nav dike.<